Samen werken zij aan een fundamentele vraag: hoe zorgen we ervoor dat mensen sneller, flexibeler en duurzaam inzetbaar zijn in de zorg? Twaalf jaar ervaring in de gehandicaptenzorg. Complexe zorgsituaties, medicatie, handelingen en scholingen, maar toch kon Manon bij haar overstap naar de zorg voor ouderen alleen starten als gastvrouw. ‘Toen dacht ik wel: hoe werkt dit systeem eigenlijk?’

‘Ik was al enige tijd werkzaam bij Marga Klompé binnen de afdeling Leren & Ontwikkelen, destijds in de functie van leer-werkcoach. Toen de coronapandemie uitbrak, werd ondersteunend kantoorpersoneel gevraagd om bij te springen in de zorg vanwege de personeelstekorten. Vanuit mijn twaalf jaar ervaring in de gehandicaptenzorg, inclusief een relevant diploma en aantoonbaar afgetoetste verpleegtechnische handelingen, wilde ik hier graag een bijdrage aan leveren. 

Het beleid binnen de organisatie bepaalde dat mijn diploma niet toereikend was, waardoor ik uitsluitend als gastvrouw kon ondersteunen. Dit laat zien hoe sterk organisaties zich soms kunnen vastzetten in bestaande regels, beleid en traditioneel ‘diplomadenken’. Er werd destijds onvoldoende gekeken naar praktijkervaring en naar vaardigheden die op andere manieren waren getoetst, terwijl ik deze handelingen binnen de gehandicaptenzorg al jarenlang uitvoerde en volgens het beleid van mijn werkgever bevoegd was om te verrichten.’

Dat moment werd voor haar de kern van een grotere vraag die inmiddels in de Achterhoek steeds nadrukkelijker gesteld wordt: kijken we in de zorg nog wel op de juiste manier naar vakbekwaamheid? Binnen de regionale samenwerking Zorg voor Mekaar werken zorgorganisaties daarom aan een andere benadering van opleiden en inzetten van medewerkers. Niet het diploma staat centraal, maar de vraag: wat kan iemand daadwerkelijk?

Van diploma denken naar mogelijkheden
Volgens Manon loopt de zorgsector nog te vaak vast in formele systemen. ‘We denken snel in beperkingen, zegt ze. Terwijl mensen vaak ontzettend veel ervaring meenemen.’

Het uitgangspunt van bekwaam is inzetbaar draait daarom om het erkennen van eerder opgedane ervaring, vaardigheden en aantoonbare bekwaamheid. Dat vraagt een fundamenteel andere blik op instroom. ‘Waarom zouden we iemand die jarenlang in een andere zorgsector heeft gewerkt opnieuw een volledige opleiding laten volgen?, vraagt Maartje zich af. Welke bouwstenen ontbreken écht nog? Dáár moeten we op focussen.’

Praktijkondersteuner als startpunt
De eerste concrete stap was de introductie van de functie praktijkondersteuner. ‘Met een kort traject wilden we sneller ondersteuning op de werkvloer organiseren én nieuwe mensen laten instromen’, vertelt Manon. De organisaties ontwikkelden gezamenlijk een functieprofiel en een modulair opleidingstraject. ‘Niet een traditionele meerjarige route, maar kleine, gerichte onderdelen die aansluiten op wat iemand al kan.’ Volgens Maartje is dat pas het begin.

‘De ondersteunersfunctie is eigenlijk een hefboom voor de rest”, zegt ze. Nu kijken we ook naar functieniveaus 2, 3 en 4. Welke ervaring heeft iemand al? Welke aanvullende bouwstenen zijn nog nodig? En hoe kunnen we die flexibel aanbieden?’ Daarmee verschuift het denken van volledige diploma’s naar maatwerkontwikkeling.

De grootste spanning: het systeem zelf
In de praktijk blijken de grootste belemmeringen niet altijd de wettelijke regels, maar de eigen overtuigingen van organisaties. ‘We hebben onszelf soms vastgezet in allerlei veronderstelde regels’, zegt Maartje. Een congres met de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd zette haar aan het denken. ‘Daar werd gezegd: wij toetsen vooral jullie eigen beleid. Toen dacht ik: we maken het onszelf soms veel moeilijker dan nodig.”

Dat betekent niet dat risico’s genegeerd worden. Integendeel. Juist omdat het over kwetsbare mensen gaat, bestaat er een sterke behoefte aan zekerheid. ‘Ik snap die voorzichtigheid heel goed, zegt Maartje. Maar soms slaan we daarin door. De regionale samenwerking helpt om daarin samen stappen te zetten. Als zes organisaties dezelfde beweging maken, geeft dat ook ruggensteun.’

Anders kijken naar begeleiding
Een tweede uitdaging zit volgens de initiatiefnemers in de begeleidingscapaciteit op de werkvloer. ‘We hebben meer aanwas dan we kunnen begeleiden, vertelt Maartje. Daarom wordt ook gekeken naar nieuwe vormen van begeleiding. Bijvoorbeeld medewerkers die vanwege fysieke belasting niet meer volledig in de directe zorg werken, maar wel ervaring hebben en leerlingen kunnen coachen. Ik droom van een regionaal begeleidersteam dat organisatie-overstijgend werkt. Mensen die zich volledig richten op het begeleiden van nieuwe collega’s.’ Volgens Maartje vraagt dat om investeren op de lange termijn. ‘Het is de houthakker die geen tijd heeft om zijn bijl te slijpen. Juist als het druk is, moet je tóch investeren in begeleiding.’

Het onderwijs moet meebewegen
Ook onderwijsinstellingen worden uitgedaagd om anders te kijken. Volgens Manon wringt het soms nog tussen bestaande processen en de behoefte aan flexibiliteit. ‘We wilden deelnemers alvast doorplannen voor de zomerperiode, vertelt ze. Maar formeel kon dat niet, omdat eerst alle onderdelen afgerond moesten zijn.’ Juist daar zit volgens haar de kern van de verandering. ‘We moeten loskomen van processen die vooral zichzelf in stand houden.’

Maartje hoopt dat het systeem uiteindelijk nog verder verandert. ‘Mijn droom is dat we over een paar jaar niet eens meer hoeven te praten over een bewijs van deelname. Maar dat mensen in de praktijk laten zien dat ze bekwaam zijn.’

Leiderschap vraagt lef
De beweging naar bekwaam is inzetbaar vraagt volgens beiden vooral moed van leidinggevenden en bestuurders. ‘Soms moet je gewoon doen, zegt Maartje. Niet wachten tot alles perfect geregeld is. Dat betekent niet roekeloos handelen, benadrukt ze, maar wel durven bewegen in een systeem dat jarenlang gewend was aan vaste structuren. We hoeven niet meteen alles om te gooien. Maar we moeten wel beginnen.’ Volgens Manon is precies dát de essentie van de regionale beweging. ‘Stap eens opzij’, zegt ze. ‘We hebben een gezamenlijk belang.’

Een andere toekomst voor de zorg
Als de beweging slaagt, verandert er volgens beiden meer dan alleen opleiden. Dan ontstaat een zorgsector waarin medewerkers makkelijker kunnen overstappen tussen organisaties en sectoren. Waar ervaring zwaarder weegt. Waar maatwerk normaal wordt. En waar samenwerking belangrijker is dan organisatiegrenzen. ‘Of iemand uit de gehandicaptenzorg komt of uit de VVT zou uiteindelijk niet uit moeten maken, zegt Manon. We hebben samen dezelfde opgave.’

Voor Maartje ligt de echte doorbraak in het loslaten van traditioneel diploma denken. ‘Voor mij is het geslaagd als we mensen precies die onderdelen kunnen aanbieden die ze nodig hebben, zegt ze. En dat ze daarna gewoon aan de slag kunnen.’

Dit artikel is een vervolg op het artikel 'Regionaal bouwen aan de zorg voor morgen'.