Vrijheid als vertrekpunt

Het openen van deuren past bij het uitgangspunt van de Wet zorg en dwang: vrijheid en zelfbeschikking waar dat kan, en bescherming alleen waar dat echt nodig is. Volgens Anneke Westerlaken, voorzitter van ActiZ, is dat een belangrijke ontwikkeling. “Vrijheid is een essentieel onderdeel van waardig leven, ook voor mensen die zorg nodig hebben. Daarom is het uitgangspunt in verpleeghuizen dat deuren open zijn. Alleen als er zwaarwegende redenen zijn, bijvoorbeeld wanneer iemand ernstig gevaar loopt, kan een deur tijdelijk gesloten worden.”

Balans tussen vrijheid en veiligheid

Het IGJ-rapport ‘Zorginstellingen in beweging naar open deuren’ laat zien dat veel organisaties zoeken naar manieren om bewoners meer bewegingsvrijheid te geven, bijvoorbeeld door aanpassingen in de omgeving, technologie of andere vormen van toezicht. Tegelijk laat het onderzoek ook zien hoe ingewikkeld de afweging soms is. Veel bewoners van verpleeghuizen zijn kwetsbaar, bijvoorbeeld door dementie. Zorgprofessionals moeten daarom voortdurend beoordelen wat voor iemand veilig en verantwoord is. Ook de bouwkundige beperkingen van de locatie en de veiligheid van de woonomgeving (of een drukke verkeersweg of kanaal voor de deur) spelen een rol in deze  afweging. 

Westerlaken: “De kunst van goede zorg is het balanceren tussen loslaten en beschermen. Leven zonder risico’s bestaat niet. Ook niet in de zorg. Het beperken van risico’s mag er niet toe leiden dat we het leven van mensen onnodig beperken.” Voor de ene bewoner kan zelfstandig naar buiten gaan waardevol en veilig zijn. Voor een ander kan het risico te groot zijn. Zorgprofessionals maken die afweging steeds opnieuw, vaak samen met familie of naasten.

Verandering kost tijd

Volgens ActiZ vraagt de beweging naar open deuren niet alleen andere werkwijzen, maar ook een andere manier van kijken. Veel verpleeghuizen zijn in het verleden juist gebouwd om bewoners binnen te houden. Ook kunnen familieleden zich zorgen maken over veiligheid en voelen medewerkers een grote verantwoordelijkheid. “Het gaat om een cultuurverandering,” zegt Westerlaken. “Niet alleen voor zorgorganisaties, maar ook voor familie, de wijk of dorp en uiteindelijk de hele samenleving. We moeten accepteren dat bij het leven ook risico’s horen en dat zorgzaamheid en oplettendheid naar elkaar ook buiten de zorg hard nodig is.”

Minder papierwerk, meer ruimte voor professionals

De Wet zorg en dwang speelt een belangrijke rol bij het beschermen van de rechten van kwetsbare mensen. Tegelijk ervaren zorgorganisaties dat de uitvoering soms complex en administratief zwaar is. Westerlaken: “Zorgverleners willen hun tijd besteden aan mensen, niet aan papierwerk. Het zou helpen als de wet eenvoudiger uitvoerbaar wordt, met meer ruimte voor professionele afweging en maatwerk. Uiteindelijk gaat het erom dat bewoners zoveel mogelijk vrijheid ervaren, terwijl de zorg veilig blijft.”

Op weg naar een zorgzame samenleving

Volgens ActiZ raakt de discussie over open deuren uiteindelijk meer dan alleen de zorgsector. “Open deuren zijn niet alleen een keuze van zorgorganisaties,” zegt Westerlaken. “Het is een gezamenlijke opdracht om te bouwen aan een zorgzame samenleving. Vrijheid moet de norm zijn en zorgvuldigheid het vangnet.”