De VO-raad ontving recent signalen dat er bij een aantal leden onduidelijkheid bestaat over hun rol in de uitvoering van de jeugdgezondheidsonderzoeken (JGZ) op school en het beschermen van de privacy van de bevraagde leerlingen, en dat deze rol in de diverse regio's ook verschillend wordt ingevuld. Naar aanleiding hiervan hebben de PO-Raad, VO-raad, het NCJ, GGD GHOR Nederland en ActiZ Jeugd- met ondersteuning van SIVON en Kennisnet – een aantal afspraken en uitgangspunten op papier gezet. Een van die afspraken is de publicatie van een FAQ voor scholen en ouders/verzorgers. De FAQ moet zorgen voor meer duidelijkheid en geeft antwoord op veelgestelde vragen over de uitvoering van jeugdgezondheidsonderzoeken in het primair en voortgezet onderwijs. 

Veelgestelde vragen over privacy en gezondheidsonderzoeken op school

In Nederland hebben alle kinderen en jongeren recht op jeugdgezondheidszorg (JGZ). De JGZ wordt uitgevoerd door een JGZ-organisatie. De JGZ-organisatie(s) voeren zogeheten preventieve gezondheidsonderzoeken uit. Daarnaast heeft de GGD ook de taak om de gezondheid van jongeren op groepsniveau in kaart te brengen. Dit doet de GGD door de Gezondheidsmonitor Jeugd uit te voeren.

De preventieve gezondheidsonderzoeken en de Gezondheidsmonitor Jeugd worden vaak afgenomen op school, omdat kinderen en jongeren daar samenkomen. De GGD en de JGZ-organisatie werken dan ook vaak samen met de school om deze onderzoeken mogelijk te maken. Hoe dit zit, en meer, leest u hieronder in het antwoord op veelgestelde vragen.

Voordat u begint te lezen, nog wel even het volgende. We spreken niet van kinderen of jongeren, maar van leerlingen. Daarnaast gebruiken we de term; ouders en verzorgers. We bedoelen daarmee de personen die op grond van de wet namens – en soms ook met – een leerling beslissingen maken.

1. Wat is een preventief gezondheidsonderzoek van de JGZ?

Met een preventief gezondheidsonderzoek wordt gekeken hoe het fysiek, sociaal en mentaal met de leerling gaat, en of er nog extra zorg, hulp of ondersteuning nodig is. Hierbij krijgt de leerling betrouwbare informatie en advies.

Deze preventieve gezondheidsonderzoeken worden meerdere keren aangeboden in de periode dat een leerling op school zit, zowel in het primair als in het voortgezet onderwijs. Voorafgaand aan het onderzoek wordt een uitnodigingsbrief gestuurd. In deze brief staat informatie over het onderzoek. Het onderzoek zelf begint meestal met een vragenlijst. Deze vragenlijst wordt vaak op school afgenomen onder schooltijd.

De vragen gaan over verschillende onderwerpen, zoals gezondheid, emoties, en relaties. In het voortgezet onderwijs gaan de vragen ook over bijvoorbeeld het gebruik van alcohol en drugs. Na het invullen van de vragenlijst door de leerling, zijn er twee mogelijkheden. Deze staan hieronder opgesomd. Welke mogelijkheid van toepassing is, hangt af van het type vragenlijst; of het gaat om de onder- of bovenbouw; en welke afspraken de JGZ-organisatie heeft gemaakt met de school. De vervolgstappen worden in de uitnodigingsbrief uitgelegd.

• Alle leerlingen die de vragenlijst hebben ingevuld worden gezien door de JGZ-organisatie. Ze worden dan vaak één voor één uit de klas geroepen. Vervolgens wordt dan meestal hun lengte en gewicht gemeten, en vindt een gesprek plaats op basis van de gegeven antwoorden; of
• Alleen een deel van de leerlingen wordt gezien als hun antwoorden op de vragenlijst daartoe aanleiding geeft. In dit geval wordt de leerling hiervoor uitgenodigd met een uitnodigingsbrief.

2. Wat is de Gezondheidsmonitor Jeugd van de GGD?

De Gezondheidsmonitor Jeugd bestaat uit een vragenlijst. De leerlingen vullen deze vragenlijst in op school. De ouders/verzorgers en leerlingen ontvangen hierover vooraf informatie, net als bij het preventief gezondheidsonderzoek. De Gezondheidsmonitor Jeugd wordt ten minste iedere vier jaar uitgevoerd en heeft als doel om algemene informatie voor de gemeente te verzamelen over de gezondheid van leerlingen in de gemeente. De gemeente gebruikt deze informatie bij het opstellen van hun beleid. 

Net als bij de vragenlijst voor het preventief gezondheidsonderzoek, bevat de vragenlijst vragen over de gezondheid, emoties, relaties en over het gebruik van alcohol en drugs. De vragenlijst heeft niet tot doel om te kijken of er extra aandacht, hulp of ondersteuning nodig is voor een bepaalde leerling. Het is om die reden niet nodig om te weten wie de vragenlijst heeft ingevuld.  De leerlingen vullen de vragenlijst daarom in zonder hun naam te vermelden.

3. Bij wie worden de onderzoeken afgenomen?

Leerlingen tot 18 jaar mogen meedoen aan de preventieve gezondheidsonderzoeken van de JGZ, als ze dit willen. 

De Gezondheidsmonitor Jeugd van de GGD vindt alleen plaats bij de leerlingen in klas 2 en klas 4 van het voorgezet onderwijs. Voordat het onderzoek start, wordt een uitnodigingsbrief gestuurd. In de brief staat informatie over het onderzoek.

4. Mogen deze onderzoeken wel afgenomen worden?

Ja, met het uitvoeren van de preventieve gezondheidsonderzoeken door de JGZ en de Gezondheidsmonitor Jeugd van de GGD voldoet de GGD en de JGZ-organisatie aan hun wettelijke taken. 

Deze taken zijn te vinden in de Wet publieke gezondheid (Wpg) en het besluit dat bij deze wet hoort (Bpg). Voor het preventieve gezondheidsonderzoek van de JGZ gaat het dan om artikel 5 Wpg en hoofdstuk III Bpg. 

De taak met betrekking tot de Gezondheidsmonitor Jeugd van de GGD is te vinden in artikel 2, lid 2 onder a en b, Wpg.

5. Is de leerling verplicht om mee te doen?

Nee, deelname aan de preventieve gezondheidsonderzoeken van de JGZ en de Gezondheidsmonitor Jeugd van de GGD is volledig vrijwillig. Het is dus niet verplicht om mee te doen.

6. Moet de JGZ-organisatie toestemming vragen voor deelname aan het preventief gezondheidsonderzoek?

Voor het preventief gezondheidsonderzoek, en het eerste contact dat hierop volgt, geldt dat dit niet ingrijpend van aard is. Voor niet-ingrijpend handelen mag de toestemming worden verondersteld. De JGZ-organisatie hoeft daarmee dus niet vooraf om toestemming te vragen. Dit is ook bevestigd door de Geschillencommissie Zorg.

Bezwaar maken is wel mogelijk. Wil een ouder/verzorger niet dat een leerling deelneemt, dan kan deze ouder/verzorger dit laten weten (zie vraag 9). Als een ouder/verzorger bezwaar maakt, dan doet de leerling in principe niet mee. Is de leerling wilsbekwaam en 16 jaar of ouder, dan beslist de leerling zelf om wel of niet mee te doen. Deelname is volledig vrijwillig.

7. Mijn JGZ-organisatie vraagt wel expliciet om toestemming voor deelname aan het preventief gezondheidsonderzoek, mag dat?

Zoals bij vraag 6 uitgelegd staat, is dit niet nodig. Het mag wel. De JGZ-organisatie maakt hier zelf een keuze in. Als er gekozen wordt om toestemming te vragen en deze toestemming wordt niet gegeven, dan doet de leerling in principe niet mee aan het onderzoek.

8. En hoe zit het met de Gezondheidsmonitor Jeugd? Moet de GGD daar wel toestemming voor vragen?

De GGD mag de Gezondheidsmonitor Jeugd uitvoeren als onderdeel van haar publiek-wettelijke taak (zie vraag 4). Toestemming vragen is daarmee niet nodig. Willen ouders/verzorgers niet dat de leerling meedoet, dan kan de ouder/verzorger hiertegen bezwaar maken (zie vraag 9). Doet de ouder/verzorger dit, dan doet de leerling niet mee aan het onderzoek. De deelname zelf is volledig vrijwillig.

9. Hoe maak ik mijn bezwaren tegen deelname duidelijk?

In de uitnodigingsbrief voor het preventief gezondheidsonderzoek en de Gezondheidsmonitor Jeugd staat duidelijk vermeld dat deelname vrijwillig is en bij wie ouders/verzorgers of leerlingen terecht kunnen met vragen. In de brief staat ook wat de ouders/verzorgers kunnen doen als ze niet willen dat de leerling meedoet aan één of beide onderzoeken. Het is verstandig dat ouders/verzorgers en leerlingen thuis samen de deelname aan de onderzoeken bespreken.

10. Wat als de leerling zelf niet mee wil doen, maar de ouders/verzorgers geen bezwaar hebben tegen deelname?

De deelname aan het preventief gezondheidsonderzoek en de Gezondheidsmonitor Jeugd is volledig vrijwillig. Als een leerling niet mee wil doen, dan doet de leerling niet mee. Het maakt dan niet uit dat de ouders/verzorgers geen bezwaar hebben tegen de deelname van de leerling aan het onderzoek. We adviseren ouders/verzorgers om samen met de leerling te praten over de deelname aan de onderzoeken.

11. Waarom werken GGD’en en JGZ-organisaties samen met scholen?

De GGD en JGZ-organisatie werken bij het uitvoeren van de preventieve gezondheidsonderzoeken en bij de Gezondheidsmonitor Jeugd vaak samen met scholen. Op school komen namelijk veel leerlingen samen. Dit maakt de school een goede plek om de onderzoeken uit te voeren.

12. Wat is de rol van de school?

De school kan de GGD en JGZ-organisatie praktisch ondersteunen bij het uitvoeren van de preventieve gezondheidsonderzoeken en de Gezondheidsmonitor Jeugd. De scholen en leraren zijn niet verantwoordelijk voor het uitvoeren van de onderzoeken; de gegevensverzameling; en de uitkomsten van zowel de preventieve gezondheidsonderzoeken als de Gezondheidsmonitor Jeugd. 

De individuele uitkomsten van de (preventieve gezondheids-)onderzoeken worden ook niet gedeeld met de school. Om die reden kan alleen de GGD of JGZ-organisatie, en dus niet de school, antwoord geven op vragen van ouders/verzorgers en leerlingen over deze onderzoeken.

De samenwerking tussen de school en de GGD of JGZ-organisatie is niet verplicht, maar wel zeer gewenst. Door samen te werken ondersteunt de school de GGD of de JGZ-organisatie bij het uitvoeren van haar publieke taken. De school kan ondersteunen door bijvoorbeeld:

a. tijd in het rooster beschikbaar te stellen voor het invullen van de vragenlijst;

b. een geschikte ruimte beschikbaar te stellen waar de vragenlijst ingevuld wordt;

c. zorgen dat een docent aanwezig is tijdens het invullen van de vragenlijst voor toezicht en begeleiding van de klas;

d. leerlingen en ouders/verzorgers informeren over de planning van het onderzoek;

e. leerlingen en ouders/verzorgers bij inhoudelijke vragen te verwijzen naar deze veelgestelde vragen of de regionale GGD of JGZ-organisatie.

Het uitgangspunt bij deze voorbeelden is dat de school geen verantwoordelijkheid draagt voor (de uitvoering van) het onderzoek. De GGD of JGZ-organisatie stelt voorafgaand aan de onderzoeken een duidelijke instructie ter beschikking aan scholen en leraren. Daarnaast is er de Landelijke juridische toolkit voor de JGZ. De juridische toolkit biedt informatie over het omgaan met bijzondere persoonsgegevens in de praktijk en geeft een uitvoerige beschrijving over de verschillende vraagstukken waar we in de jeugdgezondheidszorg op dit gebied mee te maken hebben.

Meer informatie is te vinden via Juridische toolkit - NCJ. 

13. Welke gegevens mag de school aan de JGZ-organisatie verstrekken?

Voor het preventief gezondheidsonderzoek ontvangt de JGZ-organisatie leerlinggegevens uit het Register Onderwijsdeelnemers. Dit staat in de wet. Aanvullend ontvangt de JGZ-organisatie van de school ook de klas of (stam)groep van de leerling. Zonder deze gegevens kan de de JGZ-organisatie namelijk de preventieve gezondheidsonderzoeken niet inplannen en dus niet uitvoeren. In het Besluit publieke gezondheid staat dat de JGZ-organisaties mogen samenwerken met de scholen. Het verstrekken van de noodzakelijke gegevens is onderdeel van deze samenwerking.

14. Staat uw vraag hier niet bij, mist u iets, of heeft u behoefte aan meer informatie?

Deze veelgestelde vragen zijn met de grootst mogelijke zorgvuldigheid samengesteld door de PO/VO-raad, ActiZ, het NCJ, de GGD’en en GGD GHOR Nederland. Als u van mening bent dat deze aangepast moeten worden, omdat er onbedoeld iets niet goed staat, of omdat u iets mist, dan horen we dit graag. U kunt hiervoor contact opnemen met de desbetreffende GGD of JGZ-organisatie. De informatie hiervoor staat in de uitnodigingsbrief voor het onderzoek. Voor vragen over de rol van de school bij de onderzoeken, kunt u contact opnemen met de school, bijvoorbeeld met de mentor van de leerling.