Anneke Westerlaken: ‘We moeten eerlijker zijn over de keuzes die we maken in de zorg’
De Erasmus Agenda en de richting die ActiZ voor ogen heeft voor de toekomst van de zorg komen op veel punten overeen. ActiZ-voorzitter Anneke Westerlaken gaat in op enkele thema's die in de onderzoeksagenda aan bod komen.
ESHPM
De Nederlandse gezondheidszorg staat voor fundamentele keuzes. Dat blijkt uit de nieuwe onderzoeksagenda ‘Toegankelijk en weerbaar: een agenda voor de zorg van morgen’ van Erasmus School of Health Policy & Management (ESHPM). ActiZ herkent veel van de conclusies en ziet belangrijke overeenkomsten met de eigen vertrekpunten voor een passend zorgstelsel. Volgens ActiZ-voorzitter Anneke Westerlaken is verandering niet alleen noodzakelijk om de zorg toegankelijk te houden, maar ook om beter aan te sluiten bij wat ouderen en zorgprofessionals nodig hebben.
De beroepsbevolking stabiliseert, terwijl het aantal ouderen groeit en de zorgvraag complexer wordt. Tegelijkertijd nemen gezondheidsverschillen toe en staat de toegankelijkheid van zorg onder druk. Voor de onderzoekers van ESHPM zijn dit belangrijke redenen om opnieuw te kijken naar de manier waarop Nederland de zorg organiseert, financiert en bestuurt.
Westerlaken was namens ActiZ aanwezig bij de presentatie van de agenda en verwelkomt de betrokkenheid van de wetenschap. ’’Dat universiteiten zich nadrukkelijker uitspreken over het zorgstelsel, zegt iets over hoe zij naar de houdbaarheid en organiseerbaarheid van de zorg kijken. Dat vind ik een goed teken. ActiZ werkt aan dezelfde vraagstukken. De richting die de onderzoekers schetsen, komt op veel punten overeen met de richting waar we als branchevereniging naartoe willen.”
Veranderen omdat het beter kan
Toch legt ActiZ een ander accent. Waar de onderzoekers vooral wijzen op de toenemende druk op het zorgstelsel, ziet Westerlaken ook kansen om de zorg beter te laten aansluiten bij wat mensen nodig hebben. ’’Wij herkennen de personeelstekorten, de dubbele vergrijzing en de groeiende gezondheidsverschillen. Maar mensen verwachten tegenwoordig ook iets anders van de zorg. Dat geldt voor degenen die zorg ontvangen en voor degenen die zorg bieden. Het gaat dus niet uitsluitend om wat straks niet meer kan, maar juist ook om wat beter kan.”
Volgens Westerlaken vraagt dat om een andere kijk op wat zorg is en wanneer professionele ondersteuning nodig is. Niet iedere hulpvraag hoeft automatisch een zorgvraag te worden. Soms zijn ondersteuning vanuit de samenleving, aandacht voor vitaliteit of het opnieuw aanleren van vaardigheden passender. ’’Het begint bij de vraag wat bij het leven hoort en wanneer professionele zorg daadwerkelijk nodig is. Wat kunnen mensen zelf, en wat kunnen ze opnieuw leren? Daar past bijvoorbeeld reablement bij. Ook is het belangrijk kritisch te blijven kijken naar zorg die aantoonbaar niets toevoegt. Door passende keuzes te maken, houden we professionele zorg beschikbaar voor mensen die deze echt nodig hebben.”
’Wij herkennen de personeelstekorten, de dubbele vergrijzing en de groeiende gezondheidsverschillen. Maar mensen verwachten tegenwoordig ook iets anders van de zorg'
Wonen en zorg waar mogelijk scheiden
Ook over de toekomst van wonen en zorg ziet Westerlaken raakvlakken met de onderzoeksagenda. ’’Wij zijn voorstander van de scheiding tussen wonen en zorgen. Als het even kan, organiseer je zelf waar je woont. De benodigde zorg blijft daarbij vanzelfsprekend beschikbaar.”
Dat betekent niet dat wonen en zorg voor iedereen los van elkaar kunnen worden georganiseerd. Voor mensen met een zeer intensieve of complexe zorgvraag blijft een geïntegreerde woonzorgvoorziening van belang. ’’Er zijn mensen voor wie wonen en zorg onlosmakelijk met elkaar verbonden zijn. Denk aan iemand die op jonge leeftijd dementie krijgt en voor wie een verpleeghuis een passende woon- en zorgomgeving kan bieden. In zulke situaties is het belangrijk dat wonen, zorg en ondersteuning als één geheel worden georganiseerd. Uiteindelijk gaat het erom dat de woonvorm en de zorg aansluiten bij wat iemand nodig heeft.” Deze beweging sluit aan bij de afspraken uit het Hoofdlijnenakkoord Ouderenzorg (HLO), waaronder de ontwikkeling van een nieuwe leveringsvorm voor Wlz-zorg thuis.
Meer ruimte voor mantelzorgers
De Erasmus Agenda besteedt ook aandacht aan de toenemende druk op mantelzorgers. De onderzoekers benadrukken dat mantelzorg niet vanzelfsprekend onbeperkt beschikbaar is. Westerlaken onderschrijft die zorg, maar pleit voor verdergaande maatregelen om mantelzorgers te ondersteunen. "Er wordt in de agenda kort iets gezegd over zorgverlof, wij zijn daar stelliger in. Mantelzorgers spelen een onmisbare rol, maar we kunnen niet verwachten dat zij die verantwoordelijkheid onbeperkt blijven dragen. Daarom zijn zowel goede, toegankelijke ondersteuning als passende verlofregelingen nodig. Via de Sociaal-Economische Raad (SER) hebben we het kabinet geadviseerd om acht weken betaald mantelzorgverlof mogelijk te maken. Daarmee voorkom je dat mensen vakantie-uren moeten opnemen voor mantelzorgtaken of zich zelfs ziekmelden.’’
Westerlaken ziet daarnaast veel potentie in zorgzame gemeenschappen, maar benadrukt dat een grotere rol voor naasten niet vanzelfsprekend is. ’’Mensen kunnen veel voor elkaar betekenen. Denk aan zestigplussers die net met pensioen zijn en zich willen inzetten voor anderen. Maar die betrokkenheid vraagt wel om voldoende ruimte en ondersteuning.”
Niet de hoeveelheid zorg, maar wat mensen nodig hebben
Een ander belangrijk onderwerp in de Erasmus Agenda is de inrichting van het zorgstelsel. De onderzoekers wijzen op de versnippering van verantwoordelijkheden, financiering en regelgeving. Daardoor is samenwerking tussen zorgorganisaties en het sociaal domein vaak ingewikkelder dan nodig. Westerlaken: ’’Ons doel is dat domeinoverstijgend samenwerken zo vanzelfsprekend wordt dat we het niet eens meer domeinoverstijgend hoeven te noemen. Het is dan gewoon onderdeel van hoe we samenwerken.”
Ook de regio krijgt daarin een grotere rol, zowel bij het organiseren als bij het financieren van zorg en ondersteuning. ’’We willen toe naar een systeem waarin partijen in de regio samen met bewoners kijken wat nodig is, ook op het gebied van preventie. Niet langer vooral afgerekend worden op hoeveel zorg je levert, maar ruimte krijgen om te doen wat nodig is. Soms betekent dat juist dat mensen samen iets kunnen oplossen zonder professionele zorg.”
Eerlijker over wat we samen betalen
De onderzoeksagenda raakt ook aan een gevoelig onderwerp: welke zorg blijft Nederland collectief financieren? Westerlaken vindt dat de politiek duidelijker hoort te zijn over de keuzes die daarbij worden gemaakt. ’’De politiek moet explicieter en transparanter zijn over haar afwegingen. Welke zorg hoort in het collectieve pakket en welke niet? Daar mogen we scherper over zijn. Dat vraagt ook om een eerlijk gesprek over wat we als samenleving van de zorg verwachten en wat we daarvoor gezamenlijk willen betalen.”
Voor ActiZ staat daarbij voorop dat noodzakelijke zorg toegankelijk blijft. Tegelijkertijd vraagt een eerlijke verdeling van de kosten om onderscheid tussen mensen die bepaalde ondersteuning zelf kunnen betalen en mensen voor wie dat niet mogelijk is. Zo ziet ActiZ de invoering van een inkomensafhankelijke eigen bijdrage in de Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo) als een belangrijke stap naar een houdbare Wmo, waarbij rekening wordt gehouden met de financiële draagkracht van mensen. De wijkverpleging vraagt om een andere afweging waarbij we een onderscheid willen maken tussen kortdurende en langdurige zorg thuis, waarbij we de toegankelijkheid en de eigen bijdrage goed moeten afwegen. Ook vanwege de preventieve werking van de wijkverpleging.
’’Wij vinden het redelijk dat mensen naar draagkracht bijdragen aan zorg. Maar de vraag is of een eigen bijdrage voor kortdurende wijkverpleging daarvoor de goede manier is. Je wilt voorkomen dat mensen noodzakelijke zorg mijden, terwijl die juist kan helpen om zwaardere zorg te voorkomen.”
’Ons doel is dat domeinoverstijgend samenwerken zo vanzelfsprekend wordt dat we het niet eens meer domeinoverstijgend hoeven te noemen. Het is dan gewoon onderdeel van hoe we samenwerken'
De politiek is nu aan zet
De onderzoeksagenda bevestigt volgens Westerlaken de urgentie van een toekomstbestendig zorgstelsel. De richting is duidelijk, maar voor de uitvoering zijn ook politieke besluiten en wetswijzigingen nodig. Westerlaken wijst daarbij op de afspraken uit het Hoofdlijnenakkoord Ouderenzorg. ’’Van de politiek verwachten we dat de noodzakelijke wetten worden aangepast en dat er meer tempo komt in de uitvoering van de HLO-afspraken. Binnen ActiZ houden we ons aan die afspraken en maken we vaart.”
Volgens Westerlaken is het tijd om de gedeelde ambities om te zetten in resultaten. ’’Uiteindelijk gaat het erom dat ouderen kunnen blijven rekenen op passende zorg. Daarvoor hebben we een stelsel nodig dat de noodzakelijke veranderingen ondersteunt.’’